Tezkire
Ünlü kişilerin yaşam öykülerinin toplandığı yapıt. Şairlerin yaşam öykülerini anlatanlara
Tezkiretü’ş-şuara ya da
tezkire-i şuara
din adamlarının yaşam öykülerini anlatanlara
tezkiretü’l evliya hattatların yaşam öykülerini anlatanlana
tezkiretü’l-hattatin bilginlerin yaşam öykülerini anlatanlara
tezkire-i ilmiye Halvetiye tarikatı şeyhlerinin yaşam öykülerini anlatanlara
tezkiretü’l- halvetiye müzikçilerin yaşam öykülerini anlatanlara
tezkire-i musikişinasan denir. Tezkireler ilk kez İran edebiyatında ortaya çıktı. Türk edebiyatının ilk tezkiretü'ş-şuara’sını
Ali Şir Nevai Mecalisü'n-Nefais adıyla yazdı.
Tarih
Geçmiş olayları
geçmiş belli bir dönemi
belli bir kişi ya da kahramanı çevresi ve dönemiyle birlikte anlatan sanatlı düzyazı türüdür.
Sefaretname
Siyasal bir görevle yurtdışına gönderilen elçilerin ya da bunların yanlarında bulunanların gittikleri yerin durumuna ve özelliklerine ilişkin izlenimlerini
görüşlerini
olayları anlattıkları yapıtlardır. En tanınmış örneklerden biri
Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin
Sefaretnamesi’dir.
Seyahatname
Yazarların gezip gördükleri yerlerden edindikleri izlenim ve bilgileri aktardıkları edebi eserlerin tümüne seyahatname denir. Temel amaç
yurtdışı ya da içinde gezilen yerlerin doğal güzelliklerini
toplumsal yaşamlarını
gelenek ve göreneklerini tanıtmaktır. Seyahatnameler çoğu kez tarihsel birer yapıt olarak görülür.
Piri Reis’in
Kitab-ı Bahriye’si bu türe güzel bir örnektir.
Siyasetname
Devlet adamlarına yöneticilik sanatına ilişkin bilgiler veren edebi yapıtların genel adıdır. Genel olarak hükümdarlar için kaleme alınmış olan siyasetnamelerde onların sahip olması gereken nitelikler
saltanatın koşulları ve kuralları anlatılır. İdeal bir devlet örgütünün nasıl olması gerektiği belirtilir. Ve kötü yönetimlerin zararlı sonuçları açıklanarak
yöneticiler uyarılır. Vezirler ve emirler için yazılmış siyasetnameler de vardır. Siyasetnamelerin en ünlüsü Selçuklu veziri
Nizamülmülk’ün
Melikşah’ın isteği üzerine kaleme aldığı
Siyasetname’dir. Türk edebiyatının en önemli siyasetnamesi ise
Yusuf Has Hacib’in
Kudatgu Bilig adlı kitabıdır.
Münazara
Karşıt iki öğenin ya da karşıt iki görüşün karşılaştırıldığı yapıtlardır. Şiir ya da düzyazı olarak yazılabilir. Ya da her iki türden bölümler içeren münazaralar da vardır.
Münşeat
Mektuplardan ya da çeşitli konulardaki düzyazılardan oluşan yapıt. Kapsamına göre üçe ayrılır. Resmi yazılardan oluşan münşeatlar
genellikle devlet büyüklerince kaleme alınan çeşitli konulardaki düzyazılardır. Her türden kişiye yönelik yazı türlerinin başlıklarını
son sözlerini
bu yazılara uygun düşecek tümceleri
kullanmaları bir araya getiren münşeat. Ve son olarak şairlerin mektuplarından oluşan münşeatlar.
Din konulu düz yazı
Evliya tezkiresi
Din ulularının gerçek ya da efsaneleştirilmiş yaşam öyküleri ile kerametlerini anlatan yapıtlardır. İçinde İslam velilerinin yaşamlarına ilişkin bilgilerin yanında vaazlar ve ahlaki öğütler de yer alır.
Sinan Paşa’nın
Tezkiretü’l-Evliya adlı eseri ile
Ahmed Hilmi’nin
Ziyaret-i Evliya adlı yapıtları bu türün divan edebiyatımızdaki başlıca örnekleridir.
Kısas-ı enbiya
Peygamberlerle ilgili kıssaları içeren yapıtların genel adıdır. İlk kısas-ı enbiya Kısai’nin 9. yüzyılda yazdığı Kitabü Kısasi’l-Enbiya adlı eseridir. Türkçe kısas-ı enbiya kitapları arasında Rabguzi’nin 1310’da Çağatay Hanı Termaşir’in emiri Nasuriddin Tokboğa’nın emriyle yazdığı Kısasü’l-Enbiya ve Ahmet Cevdet Paşa’nın Kısas-ı-Enbiya ile Tevarih-i Hulefa adlı eserleri sayılabilir.
Siyer
Hazreti Muhammed’in yaşam öyküsünü ya da halifeler ve hükümdarların savaş ve barış dönemlerindeki uygulamalarını
ululararası ilişkileri konu edinen düz yazı biçimidir.