GİRİŞ Bireylerin bazı davranışları ve bazı düşünsel
duygusal
inançsal
güdüsel
algısal özellikleri vardır ki
yapısı gereği gözlemek olanaksızdır. Bu tür konuları incelemek için yapılacak araştırmalarda anket yöntemi kullanılır. Anket yöntemi posta ile anket formu gönderilerek yada anketör (Anketör)aracılığı ile uygulanabilir.
Anket yöntemiyle yapılan araştırmanın geçerlilik ve güvenilirliği deneğin verdiği yanıtlara bağlıdır. Bu bakımdan anket yöntemiyle yapılan araştırma sonucuna kuşkuyla bakılabilmektedir. Örneğin
bir kişi bir soruyu "aynı görüşteyim" diye yanıtlarsa onun gerçekten aynı görüşte olup olmadığını bilmek olanaksızdır. Bu nedenle araştırıcı doğru yanıt alabilmek için gerekli tüm koşulları sağlamalı
deneği doğru ve içten yanıtlar vermesi gereğine inandırmalıdır. Soru kağıdına birbirini kontrol edici değişik sorular konulmasının amacı da deneğin içten yanıtlar verip vermediğinin denetlenmesi içindir; bu nedenle bazı anketörlerce
aynı yanıt alınacak inancıyla sorulmasına gerek duyulmayan bu tür soruların da diğer bütün sorular gibi titizlikle sorulması gerekir.
Anket yöntemiyle yapılacak araştırmanın planlaması
anket formunun (soru kağıdı) hazırlanması ve soruların sorulması özel bilgi ve deneyim ister. İyi düzenlendiği ve evreni temsil eder sayıda denek üzerinde çalışıldığı zaman değerli bilgiler elde edilmesini sağlayabilir. Bu da anketör olarak "basit
kolay" gibi düşündüğünüz bu işin sanılanın aksine profesyonellik gerektirdiğini gösteren etkenlerden biridir.
Diğer araştırma türlerinde olduğu gibi anket yönteminde de beş aşama ( problem seçimi
değerlendirme
ve rapor yazma) bulunmaktadır. Anket yönteminin diğer araştırma yöntemlerinden farkı anket formunun hazırlanması ve eğer anketör aracılığıyla yürütülecek ise anketör seçim ve eğitiminin önem kazanmasıdır. Uygulama alanı genellikle toplum olduğu için uygulama aşaması da oldukça güç koşullar altında yürütülür.
Anket yöntemine özel aşamalar şunlardır:
1. Soru kağıdının hazırlanması
2. Anketör seçim ve eğitimi
3. Ön uygulama
4. Alan uygulaması
5. Soru kağıtlarının denetimi
Şimdi bu maddeleri kısaca irdeleyelim:
1. ANKET FORMUNUN HAZIRLANMASI:
Daha öncede belirtildiği gibi anket formunun hazırlanması özel bilgi ve deneyim ister. Bu nedenle bu aşamada uzman araştırmacılar ve istatistikçiler işbirliği içinde çalışırlar. Anket görüşmelerinin tamamlanması sonucu ortaya çıkan araştırma sonuçları da yine bu ekip tarafından değerlendirilip
rapor haline getirilerek araştırma sonuçlarını kullanacak kişi
kurum ya da kuruluşa sunulur. Bu bilgilerin ışığında
anketör yaptığı işin önem ve ciddiyetini kavramalı
görüşme sürecince anket formuna sadık kalmalı
soruları hazırlanmış şekliyle değiştirmeden ve yönlendirmelere uyarak
belirtilen sırada sormalıdır.
Anket yöntemiyle yapılacak bir araştırmadan istenilen sonucun elde edilebilmesi için konuya uygun soruların seçilmesi ve bunların anket formu üzerinde uygun biçimde düzenlenmesi çok önemlidir.
ANKET KOTASI NEDİR NEDEN ÖNEMLİDİR?
Her anket projesi için yaş
cinsiyet ve SES (sosyoekonomik statü) kotaları belirlenir. Bu
herkesle anket yapılamayacağı anlamına gelir. Belli yaş gruplarıyla
belli sayıda kadın ve belli sayıda erkek denekle ve belli SES tabanlarında görüşmeler yapılacak demektir. Bahsedilen kotalar anketin amacına
konusuna
yapıldığı bölgeye vs. göre belirlenir. Aslında belirlenen bu kota örneklem olarak tanımlanır. Kotaya uyma zorunluluğunu daha açık hale getirebilmek için evren ve örneklem tanımlarını kısaca açıklamak yararlı olacaktır.
Evren: Belirli bir özelliği taşıyan bireylerin oluşturduğu topluluk olarak tanımlanır. Örneğin; 15-49 yaş grubu evli kadınlar
18-65 yaş arası cep telefonu sahipleri vb. Evren çok küçük olabileceği gibi çok büyük de olabilir. Evreni incelemek
özellikle evren büyük olduğunda
çoğu kez mümkün değildir. İncelenebilecek olsa bile büyük bir bütçeye
uzun zamana ve çok sayıda personele gereksinim vardır. Ayrıca
toplanan verilerin değerlendirilmesi de uzun zaman alacağından elde edilen verilerin güncelliğini yitirme olasılığı vardır.
Evreni incelemenin ortaya çıkardığı bu güçlükler nedeniyle evreni inceleme yerine evrenden seçilecek "örneklem" üzerinde araştırma yaparak
belirli bir yanılma olasılığı ile
evren hakkında tahminlerde bulunmaya ve genellemeler yapmaya çalışırız.
Örneklem: Evrende ilgilenilen herhangi bir olayı incelemek için evrenden seçilen ve evreni temsil ettiği varsayılan az sayıda birey ya da küçük bir topluluk olarak tanımlanabilir. Örneklemi evrenden seçme işlemine örnekleme denir. Örnekleme günlük yaşantıda bilincinde olmadan sürekli olarak yapılan bir işlemdir. Pişirilen yemeğin tadına ya da tuzuna bakmak için tencereden bir kaşık yemek alması "örnekleme" işleminden başka bir şey değildir.
Örneklemeyle yapılan bir işin evreni en iyi temsil etmesi ile araştırmanın evrendeki gerçek durumu ortaya çıkarabilmesi sağlanır. Evreni temsil etme niteliği olmayan
yeterli sayıda birey içermeyen
seçiminde bilinçli ya da bilinçsiz yan tutulan
yanlış ya da uygun olmayan yöntemlerle seçilen bir örneklemden elde edilecek sonuçlara dayanılarak yapılacak tahminlerin ve genellemelerin bizi ne denli yanlış yorumlara ve yanlış yollara götüreceğini kestirmek güç değildir. Kısaca araştırmanın başarısı büyük oranda seçilen örnekleme bağlıdır. Bu nedenle uzman kişiler araştırma yapılacak bölgenin araştırma konusu ile ilgili istatistiksi verilerini değerlendirerek bir kota belirler. Araştırmayı yürütenlere de bu kotaya sadık kalmak düşer...
2. ANKETÖR (GÖRÜŞMECİ) ÖZELLİKLERİ
Başarılı bir anketör olmak için iki nokta vardır. Kişisel özellikler-yetenekler ve iyi bir eğitim.
Anketör araştırmada çok önemli kişidir. Çünkü
araştırmanın yürüyebilmesi için deneklerin işbirliğine gerek vardır. Bu işbirliğini sağlayacak kişi ise anketördür. Aynı zamanda deneği sürekli konuşturmak
istenen yönde konuşmaya yöneltmek
bir konudan diğer bir konuya geçmek ve görüşme ortamındaki kötü koşulları ortadan kaldırmak anketörün becerisine bağlıdır.
Yapılan birçok araştırmada anketörün kişisel özelliklerinin ve görüşme becerisinin araştırma sonucunu iyi ya da kötü yönde ve önemli derecede etkilediği kanıtlanmıştır. Bu nedenle anketörde şu niteliklerin olması istenir:
Dürüst olmak
Gayretli olmak
Dikkatli olmak
Yan / Taraf tutmamak
Denekle işbirliği kuracak nitelikte olmak
Araştırma sonucunun iyi ya da kötü çıkmasına karşı özel ilgi duymamak
Deneğin verdiği yanıtları uygun bulup bulmadığını gösterecek herhangi bir davranışta bulunmamak
Deneğin verdiği yanıtları olduğu gibi yazmak.
ANKETÖR SEÇİMİ
Anketör seçimi ve eğitiminde anketörü tek başına değil
görüşülecek kişi ve konu ile birlikte
düşünmek en doğru yoldur. Başka bir ifadeyle
seçim kriterleri sadece anketörün kişisel-fiziksel özellikleri ve zeka-bilgi düzeyi olmamalı
görüşülecek kişinin özellikleri ve konu da dikkate alınmalıdır.
Anketör seçiminde dikkate alınması yararlı olacak noktalar şunlardır:
1- Anketörün sosyokültürel özellikleri: Cinsiyet : Anketörün cinsiyeti görüşülecek deneklerin cinsiyetine ve araştırmanın konusuna göre belirlenmelidir. Çoğu araştırma konusu için böyle bir seçim gerekmemektedir ancak kimi zaman gerekebilir.
Medeni durum : Araştırma konusuna göre anketörün evli yada bekar olması önem taşıyabilir.
Yaş: Anketörnin yaşının deneğin yaşına yakın olmasına dikkat edilmelidir. Yetişkin bir denek çok genç bir anketöre güven duymayabilir. Buna karşın genç bir denek kendisinden yaşlı bir anketörden utanabilir.
Meslek ve Eğitim Düzeyi: Anketörlerin eğitim düzeylerinin incelenen konuyla uyum sağlamasına dikkat edilmelidir. Buna ek olarak tüm anketörlerin eğitim düzeylerinin aynı olmasına ya da birbirine yakın olmasına özen gösterilmelidir. Gerektiğinde üst düzey eğitimli deneklere üst düzey eğitimli anketörler gönderilmelidir.
Denek ile ilişki kurma yeteneği: Anketörnin denek ile dostça ilişki kurması ve aradaki mesafeyi en aza indirmesi başarılı bir görüşme için çok önemli bir faktördür. Anketörün içine kapanık
utangaç olma gibi özellikleri ilişki kurma sırasında sıkıntı yaratabilir. Buna karşın aşırı atak davranışlarda denek üzerinde olumsuz etki yaratabilir.
2- Anketörün incelenen konuya ilgisi ve tutumu:
Anketörün konuya olan kişisel ilgisi ve tutumu önemli seçim kriteridir. Özellikle incelenen konuya karşı bir tutum içinde olan anketörün araştırmaya yan katması olasılığı göz önünde bulundurulmalıdır.
ANKETÖR EĞİTİMİ
Anketöre önce genel olarak anket yöntemi konusunda bilgi verilir. Araştırmanın amacı ayrıntılı olarak anlatılır. İncelene konu hakkında bilgi verilir. Sonra anket formundaki her soru teker teker anlatılarak
her sorunun amacı ve nasıl sorulacağı üzerinde durulur. Görüşme yöntemi ve ilkeleri öğretilir.
GÖRÜŞME YÖNTEMİ VE İLKELERİ
Her anketör denek ile arasındaki dostluğu ve iletişimi sağlamak için gerekli yöntemi kendisi geliştirmelidir. Farklı özellikteki denekler aynı anketöre farklı tepkiler gösterebilir. Bu nedenle standart bir görüşme yöntemi geliştirmek ya da genel bir çözüm bulmak mümkün değildir. Ancak aşağıda belirtilen genel noktalara özen gösterilmelidir:
1. Görüşmenin Başlaması: a. Anketör önce kendini tanıtır. Her anketör kendisini tanıtıcı bir kimlik taşımalıdır. Gerektiğinde kendisini tanıtmak için bu kimliği kullanmalıdır.
b. Araştırmanın amacını
kimin tarafından yürütüldüğünü kısa
doğru ve açık olarak anlatır. Araştırmanın amacını anlamayan ya da yanlış anlayan denek görüşmeyi reddedebilir. Denekler; araştırmanın amacı ile ilgili çok iyi aydınlatılmalıdır.
c. Deneklere bu araştırmaya rasgele seçildikleri anlatılmalıdır. Eğitim düzeyi düşük olan deneklere rasgele kavramını açıklamak zor olabilir. Herkesle görüşmenin mümkün olmadığı
bu nedenle çekilen kurada kendisinin çıktığı basit bir dille anlatılarak seçimde bir kasıt olmadığı konusunda denekler ikna edilmelidir.
d. Soru kağıtlarını araştırıcıdan başka kimsenin göremeyeceğini
araştırıcının da bu bilgileri kimseye aktarmayacağını belirtir.
e. Görüşmeye "işiniz var mı?"
"Birkaç dakikanızı ayırabilir misiniz?" vb. sorularla başlamamak gerekir. Görüşme olağan bir hak imiş gibi davranılmalıdır.
f. Deneklerin sorulara yanıt verme zorunluluğu yoktur. Bu yüzden yanıt almak için tek yol ikna etmektir.
g. Bazı denekler kendilerinin uygun kişi olmadıkları gerekçesiyle araştırmaya katkıda bulunmaktan kaçınabilirler. Bu deneklere sorulacak tüm soruları kolaylıkla yanıtlayabilecekleri anlatılarak rahatlatılmalıdır. Çok gerekli olursa anketör birkaç soruyu örnek olarak gösterebilir.
h. Bazı denekler görüşmeyi bazı kazançlar elde edeceği düşüncesiyle kabul edebilir. Anketör böyle bir durumu sezerse çalışmanın böyle bir amacı olmadığını anlatmalıdır.
İ. Anketör
deneklerce çok sık sorulan "Bu araştırmanın yararı nedir?"
"Ne için yapılmaktadır?" gibi
soruları yanıtlamak için hazır olmalıdır. Anketör bu sorulara kısa
basit ve açık cümlelerle yanıt vermelidir. Denekler araştırmanın yararını
nedenini anlayınca görüşmeyi reddetme olasılığı azalabilir.
j. Özellikle kentsel bölgelerde denekler görüşmenin ne kadar süreceğini sorabilir. Anketör tahmini bir
süre verebilmelidir. Eğer denek görüşmenin uzun süreceği kanısını taşıyorsa ya da zamanını olmadığını söylüyorsa anketör daha uygun bir zaman için randevu almalıdır.
k. Çalışan deneklerin çalışma saatleri
tatil saatleri dikkate alınmalıdır.
l. İyi ilişki kurmada ilk adım deneğin kendisini rahat hissetmesini sağlamaktır. Görüşmenin rahat bir ortamda
oturularak ve dış etkenlerden uzak olmasına özen gösterilmelidir.
m. Anketör rahat
neşeli ve arkadaşça davranmaya çalışırsa deneği de bu ortama uydurabilir. Resmi bir hava içinde yapılan görüşmede denek sıkılabilir ya da gerçekleri söylemeyebilir.
n. Anketör denekle yalnız görüşmelidir. Birkaç kişi yanında yapılan görüşmede denek asıl düşüncesini söylemekten sakınabilir. Anketör yalnız görüşme ortamını sağlayamıyorsa daha uygun bir zaman için randevu almalıdır.
2. Görüşmenin Sürdürülmesi a. Anketör deneğe yönelteceği soruları sürekli anket formuna bakarak okumamalıdır. Bu
soruların ezberleneceği ya da kendi istediği gibi soracağı anlamına gelmez.
b. Sorular tek tek
anket formunda yazıldığı biçimde
yavaş yavaş ve noktalama işaretlerine özen gösterilerek sorulmalıdır.
c. Soru kağıdındaki bütün sorular sorulmalıdır. Daha önceki soruya "Evet" demişti
bu o soruya benziyor yine "Evet" der kanısı ile sormaktan kaçınmak hatalı bir tutumdur.
d. Denek kişisel soruları yanıtlamakta direnç gösterirse anketör ısrarlı olmamalı
o kısmı atlayarak görüşmeye devam etmelidir. Ancak görüşmenin uygun bir anında tekrar bu sorulara dönerek yanıt almaya çaba göstermelidir.
e. Sorular gereğinden fazla açıklanmamalıdır. Fazla açıklama zararlı olabilir(Denek farkında olmadan yönlendirilebilir.)
f. Soru deneğin vereceği yanıtı etkileyecek şekilde sorulmamalıdır.
g. Deneğin verdiği yanıt açık değilse
tam ya da uygun değilse anketör uygun yanıtı alıncaya kadar uğraşmalıdır.
h. Sorulara alınan yanıtlar değiştirilmeden
tam ve doğru olarak yazılmalıdır.
i. Tarafsız olmak anketörün önemli özelliklerindendir. Deneğin görüşüne saygı gösterilmeli
verilen yanıtı beğenip beğenmediğini gösterecek davranışta bulunmamalıdır. Deneği ciddi bir biçimde dinlediğini göstermelidir.
j. Görüşme sırasında denekler not almak isterse izin verilmelidir.
k. Görüşmeyi sonlandırmadan önce tüm soruların sorulup sorulmadığı denetlenmelidir.
20-04-2008, 22:07
Anketörlük 
Doğrusal Mod
